Hvað er einstakt við Íslenska ull - og hvað er lopi?
Í aldaraðir hefur ull gegnt lykilhlutverki í lífi Íslendinga. Löngu áður en nútíma útivistarfatnaður kom til sögunnar treystu Íslendingar á ullina til að verjast köldu og röku veðri Norður-Atlantshafsins.
Ein þekktasta afurð íslenskrar ullar er lopinn, það hráefni sem notað er til að prjóna hina klassísku íslensku lopapeysu. Lopi er sérstakur vegna þess að hann er óspunninn, sem gerir honum kleift að halda miklu lofti og skapa léttar og hlýjar flíkur sem anda vel.
En hvað er það nákvæmlega sem gerir íslenska ull – og lopann – svona einstakan?
Svarið liggur í þremur þáttum: íslensku sauðkindinni, byggingu ullarinnar og þeirri löngu handverkshefð sem hefur þróast í kringum ullarvinnslu á Íslandi.
Sauðkind sem mótaðist af 1100 ára einangrun
Þegar landnámsmenn komu til Íslands á 9. öld fluttu þeir með sér sauðfé sem var þeim lífsnauðsynlegt. Á meira en þúsund árum í einangrun og í köldu loftslagi hefur þessi sauðfjárstofn þróast í einstaka tegund: íslensku sauðkindina (Ovis aries borealis).
Í dag eru um 400–500 þúsund kindur á Íslandi, sem er örlítið fleiri en íbúar landsins. Flestar þeirra eru á litlum fjölskyldubúum þar sem sauðfjárrækt hefur lengi verið mikilvægur hluti af sveitalífinu. Þar sem innflutningur á sauðfé er bannaður á Íslandi hefur íslenska kindin haldist eingangruð í meira en 1100 ár.
Yfir sumarið ganga kindurnar frjálsar um fjöll og dali landsins. Á haustin eru þær reknar af fjalli og ullin klippt áður en kindurnar eru settar inn í hús yfir veturinn. Rúningur fer venjulega fram tvisvar á ári – að vori og hausti – mestu gæðin fást úr ullinni sem er rúin á haustin þar sem kindurnar hafa notið grængresis úthagans og útiloftsins yfir sumarið.
Í gegnum aldirnar hélt sauðkindin lífi í þjóðinni. Ullin var ekki síður mikilvæg en kjötið og var notuð í fatnað, teppi og ýmsa aðra hluti til daglegra nota.
Leyndarmál íslensku ullarinnar: tog og þel
Sérstaða íslenskrar ullar felst fyrst og fremst í því að hún skiptist í tvær háragerðir. Aðeins örfá sauðfjárkyn í heiminum eru með þessa tveggja hára uppbyggingu.
Ytra lagið kallast tog. Það eru löng og fremur gróf hár sem eru sterk og vatnsfráhrindandi og vernda kindina fyrir vindi og veðrum. Undir þessu lagi er þelið, sem er fínt, mjúkt og stutt. Þelhárin eru liðótt og falla ekki þétt saman, sem gerir það að verkum að þau halda miklu lofti.
Með því að hafa tvær ólíkar háragerðir er hægt að aðskilja þær frá hvor annarri, eins og tíðkaðist hér áður fyrr. Þá var mjúka þelið notað til dæmis í undirfatnað á meðan sterkt togið nýttist til dæmis í reipi. Hins vegar er ullin í dag oftast unnin með báðum háragerðum sem gefur henni kosti þeirra beggja: hlýju og veðurþol. Þessir ólíku eiginleikar hárategundanna gefa í sameiningu sérstaka eiginleika íslensku ullarinnar sem hefur varið íslensku kindina fyrir veðri og vindum alveg eins og íslenska lopapeysan gerir fyrir okkur. Þannig veitir íslenska ullin:
- góða einangrun
- góða öndun
- léttleika
- vatnsfráhrindni
Hvað er lopi?
Lopi er ull sem hefur verið þvegin og kembd en ekki spunnin í garn. Í vinnslu fer ullin fyrst í þvott og síðan í kembivél þar sem ullin er dregin í mjúka samfellda þræði. Þessir þræðir kallast lopi.
Lopann má því líta á sem millistig í ullarvinnslu, milli kembingar og spuna. Ef ferlinu væri haldið áfram myndi hann verða að spunnu garni.
Þessi lauslega bygging gerir lopann:
- léttan
- loftmikinn
- einstaklega hlýjan
Þar sem lopinn er ekki spunninn er hann léttur og loftmikill en einnig viðkvæmari en hefðbundið garn, því þarf að meðhöndla hann af varfærni. Í þessu felst þó einnig styrkleiki lopans. Vegna þess hversu loftmikill hann er bindur hann hita mjög vel og einangrar betur en margt annað garn. Svo þegar prjónað er úr honum þéttast ullarþræðirnir og læsast saman, sem gerir flíkina bæði hlýja og endingargóða.
Þannig vinna ólíkir eiginleikar togsins og þelsins saman og gera það að verkum að hægt er að prjóna úr óspunnu bandi. Slíkt þekkist varla annarsstaðar þar sem yfirleitt er spunnið band áður en hafist er handa við prjónaskap.
Af hverju lopapeysur eru svona hlýjar
Margir velta fyrir sér hvort lopapeysur séu vatnsheldar. Svarið er nei – en þær hafa eiginleika sem gera þær sérstaklega vel til þess fallnar að halda hita í köldu og röku veðri.
Ull er náttúrulega vatnsfráhrindandi og heldur áfram að einangra jafnvel þótt hún verði rök.
Í íslensku ullinni hjálpar togið til við að hrinda frá sér raka á meðan þelið heldur hlýju lofti inni í flíkinni og laus bygging lopans eykur svo enn frekar loftmagn í prjóninu og þar með einangrunina.
Þess vegna hafa lopapeysur lengi verið vinsælar meðal sjómanna, bænda og útivistarfólks.
Uppruni íslensku lopapeysunnar
Hin sígilda íslenska lopapeysa er í raun tiltölulega ung hefð, en rannsóknir benda til þess að peysan hafi tekið á sig nútímalega mynd á fimmta áratug tuttugustu aldar, þegar farið var að prjóna peysur úr lopa með hringlaga mynstruðu axlastykki. Lopapeysan á þó ekki einn hönnuð. Hún þróaðist smám saman í höndum margra íslenskra prjónakvenna sem aðlöguðu snið og mynstur að eiginleikum íslensku ullarinnar.
Á sjötta og sjöunda áratug síðustu aldar tóku mynstrin að þróast enn frekar. Þau urðu fyrir áhrifum af skandinavískum mynstrum sem íslenskar prjónakonur aðlöguðu að lopanum og þannig varð til sú peysa sem við þekkjum í dag. Vinsældir íslensku lopapeysunnar jukust mjög á 7. og 8. áratugnum og í dag er hún eitt þekktasta tákn íslensks handverks og hluti af menningararfleifð Íslendinga.
Vegna mikilla vinsælda íslensku lopapeysunnar og aukinnar eftirspurnar meðal erlendra ferðamanna var íslenska lopapeysan gerð að vernduðu vöruheiti árið 2020. Þetta var gert til að tryggja rekjanleika peysunnar og að hún sé unnin úr íslenskum lopa og handprjónuð á Íslandi.
Ull sem tengir fortíð og nútíð
Í dag er íslensk ull enn eftirsótt fyrir einstaka eiginleika sína. Hún er ekki aðeins hlý og endingargóð heldur ber hún með sér sögu landsins og þeirra sem hafa unnið með hana í gegnum aldirnar. Ullin tengir saman náttúruna, handverkið og menninguna – frá sauðkindunum sem ganga frjálsar um fjöll og dali til prjónanna sem móta flíkina lykkju fyrir lykkju.
Hver dokka af lopabandinu ber í sér sögu landsins – af sauðkindinni, landslaginu og þeirri handverkshefð sem hefur mótast hér í meira en þúsund ár.
Heimildir
Upplýsingar í þessari grein byggja á rannsóknum og heimildum um íslensku sauðkindina, íslenska ull og hefðir ullarvinnslu á Íslandi. Að mestu unnið úr gögnum Þingborgarhópsins en einnig hefur verið stuðst við efni úr:
- Ásdís Jóelsdóttir. (2017). Íslenska lopapeysan: Uppruni, saga og hönnun. Háskólaútgáfan
-
Ístex.is – Fróðleikur um íslensku ullina og íslensku kindina.
- Ístex. (2011). Prjónað úr íslenskri ull. Forlagið
Viltu vita meira um hvernig þessi hefð lifir áfram í dag?
Lestu söguna um hvernig íslensk ull og vilji til að varðveita þessa mikilvægu arfleifð varð til þess að hópur kvenna hóf starfsemi í Þingborg. Þar hefur þekking á ullarvinnslu verið varðveitt og miðlað áfram – og þaðan á Hörpugull rætur sínar.