Hvað gerir plötulopann sem við litum einstakan?
Í síðustu grein skoðuðum við hvað það sé sem geri íslenska ull og lopann svona einstakan. Það á því vel við að skoða núna betur lopann sem Hörpugull litar úr; Þingborgarlopann, vegna þess að vinnsla hans byggir á því að halda í sem mest af náttúrulegum eiginleikum ullarinnar.
Þingborgarlopinn er plötulopi sem við fyrstu sýn getur virst brothættur. Hann er laus í sér, mjúkur og óspunninn – allt öðruvísi en það garn sem flestir þekkja. Það þarf ekki mikið til að slíta hann í sundur með fingrunum.
Það er því eðlilegt að spyrja:
Af hverju er unnið með efni sem virðist svona viðkvæmt?
Svarið liggur ekki í því sem lopann vantar – heldur í því sem hann heldur eftir.
Sérvalin ull byggð á áratuga reynslu
Í Þingborg hefur lengi verið lögð áhersla á að vinna ullina þannig að hún haldi sem mest af sínum náttúrulegu eiginleikum. Það snýst ekki bara um að framleiða efni til prjónaskapar, heldur um að vinna með hráefni sem hefur mótast af íslenskri náttúru í meira en þúsund ár.
Hluti af þeirri nálgun felst í því hvernig ullin er valin.
Á hverju ári förum við og fleiri konur úr Þingborgarhópnum í ullarþvottastöð Ístex og veljum ullina sjálfar, þar sem mest af íslenskri ull er safnað saman. Þar förum við í gegnum mikið magn af ull sem rúin er á haustin og veljum úr aðeins það besta. Sérstök áhersla er lögð á fyrsta flokks lambsull, sem inniheldur meira þel sem gerir hana mýkri og hlýrri. Síðan skoðum við hvert reyfi til að tryggja að ullin sem valin er í lopann hafi mestu gæðin og sé sem hreinust.
Haustullin hefur þar ákveðið forskot fram yfir ullina sem rúin er á vorin. Eftir að hafa gengið úti yfir sumarið er hún yfirleitt hreinni og betur farin en ull sem hefur safnað í sig óhreinindum yfir veturinn.
Þessi vinna byggir á áratuga þekkingu. Með yfir þrjátíu ára reynslu hefur Þingborgarhópurinn valið og unnið ullina á þennan hátt. Með slíka reynslu eykst tilfinningin fyrir íslensku ullinni og hvernig sé hægt að tryggja að afurðir hennar eins og Þingborgarlopinn sé í hæsta gæðaflokki.
Sauðalitir beint frá upprunanum
En það er ekki aðeins áferðin sem segir sína sögu.
Það fyrsta sem margir taka eftir þegar þeir halda á Þingborgarlopa er náttúrulegi sauðaliturinn þar sem hann er ólitaður, beint af kindinni.
Íslenskt sauðfé ber með sér fjölbreytta liti. Þó að hvítar kindur séu algengastar má finna ótal blæbrigði af gráum, mórauðum og dökkum tónum – oft með mismunandi litaflekki. Þessir litir kallast sauðalitir og eru hluti af sérstöðu íslensku ullarinnar.
Í stærri vinnslu er oft ekki unnið með þessa liti í sinni upprunalegu mynd. Hvíta ullin er gjarnan jöfnuð í lit og aðrir litir fara saman í flokka sem síðan eru litaðir til að ná ákveðinni útkomu.
Þingborgarlopinn er unninn öðruvísi.
Þar er ullin flokkuð eftir sínum náttúrulegu litum og þeim haldið eins og þeir koma fyrir. Hvít ull er látin vera hvít – ekki gerð hvítari. Gráir og mórauðir tónar fá að halda sínum eigin blæbrigðum.
Útkoman er lopi þar sem liturinn kemur beint frá kindinni sjálfri.
Það er eitthvað sérstakt við það að halda á efni og sjá í því upprunann svona skýrt. Sauðaliturinn ber með sér sögu landsins, dýranna og umhverfisins sem hann kemur úr.
Óspunnin plötulopi. Loftmikill, mjúkur og fullur af lífi áður en prjónað er úr honum.
Lopi eða band - tvær afurðir með sama upprunann
Eftir að Þingborgarkonur hafa valið ullina er hún þvegin á mildari hátt en tíðkast í stærri framleiðslu. Markmiðið er ekki að breyta ullinni meira en nauðsynlegt er, heldur að hreinsa hana og undirbúa fyrir næsta skref.
Síðan fer ullin í gegnum kembingu þar sem trefjarnar eru lagðar samsíða og dregnar í mjúka, samfellda þræði. Úr verður plötulopi, óspunninn og loftmikill.
Ef markmiðið er að ná fram bandi er lopinn settur í spunavél þar sem þræðirnir eru snúnir saman í sterkt og þétt ullarband.
Í Þingborg er unnið með báðar þessar leiðir. Þar er valin bæði ull sem verður að plötulopa og einnig er hann unninn í band. Grunnurinn er sá sami, vandlega valið hráefni þar sem markmiðið er að halda í sem mest af náttúrulegum eiginleikum ullarinnar.
Viðkvæmni plötulopans hans mesti styrkleiki
Þar sem Hörpugull litar fyrst og fremst plötulopa er mikilvægt að árétta hvað það sé sem gerir hann svona sérstakan.
Plötulopi heldur meira lofti en spunnið garn og verður því léttari. Hann andar betur og einangrar á annan hátt – ekki vegna þyngdar, heldur vegna loftsins sem situr á milli trefjanna.
En þessi eiginleiki hefur líka aðra hlið. Lopinn er viðkvæmur áður en hann er prjónaður. Þar sem trefjarnar eru ekki snúnar saman í garn er minna sem heldur þeim föstum. Þess vegna þarf að fara varlega með hann í vinnslu.
En þar felst einmitt styrkleikinn. Þegar prjónað er úr lopanum fer eitthvað áhugavert að gerast. Trefjarnar leggjast hver að annarri, grípa í hvor aðra og mynda heild. Togið gefur styrk og heldur formi á meðan þelið fyllir upp í og bindur loftið inni í flíkinni. Og þar sem þingborgarlopinn er úr lambsull, sem hefur meira þel en ull af eldri kindum, þá er enn meira loft í lopanum sem gerir hana mýkri og hlýrri en band.
Það sem var áður laust og viðkvæmt verður að efni sem heldur vel saman. Þegar flíkin er notuð styrkjast og þæfast þræðirnir enn betur, þannig að það er nær ómögulegt að rekja hana upp.
Þetta er kannski stærsti munurinn á plötulopa og hefðbundnu garni.
Spunnið garn er hannað til að vera sterkt strax. Það þarf að þola tog, núning og vinnslu áður en það verður að flík.
Plötulopi styrkist í gegnum ferlið sjálft. Hann fær sinn styrk þegar prjónað er úr honum og þræðirnir þéttast saman.
Þetta krefst kannski aðeins meiri næmni í prjónaskapnum. Maður finnur betur fyrir efninu í höndunum, þarf að fylgja því og vinna með því frekar en að stýra því.
En fyrir marga er það einmitt hluti af upplifuninni.
Ullarpeysa prjónuð úr handlituðum Þingborgar lopa, þar sem þræðirnir hafa lagst saman og orðið að þéttri hlýrri flík.
Sérstaða og gæði þingborgarlopans
Þingborgarlopi er því ekki bara efni.
Hann er afrakstur valinna hráefna, reynslu og ákveðinnar hugsunar um það hvernig best sé að vinna með ullina. Að halda henni eins nálægt sínu náttúrulega formi og hægt er – í áferð, eiginleikum og lit.
Í heimi þar sem margt er hannað til að vera einsleitt og fullunnið áður en það kemst í hendur okkar, er eitthvað sérstakt við efni sem er enn svolítið „lifandi“.
Kannski er það einmitt það sem gerir hann svona heillandi.
Viðkvæmur í höndunum en styrkist þegar það skiptir máli.
Viltu sjá hvernig litirnir lifna við í plötulopa?
Hjá Hörpugulli litum við plötulopa í litlum skömmtum, þar sem hver litur byggir á náttúrunni og eiginleikum ullarinnar sjálfrar. Engar tvær hespur eru alveg eins – og hver litur fær að njóta sín á sinn hátt.